İdris Bostan, Türkiye’de denizcilik tarihi çalışan tek profesör. Bostan, arşiv kayıtlarından çıkardığı bilgiler için ‘Benim yaptıklarım deryada bir katre gibi’ diyor..

İstanbul Üniversitesi Tarih Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. İdris Bostan, Türkiye’nin az sayıdaki denizcilik tarihi uzmanından biri. Hatta tedbiri ve tereddütü bırakıp söyleyelim: İdris Bostan bu konuda çalışan Türkiye’deki tek tarih profesörü. Tabii denizcilik çevrelerinde tanınan biri olmasına rağmen biz sıradan okurlar onu geçen yıl çıkan müthiş kitabı Osmanlı Gemileri ile tanıdık. Bu büyük kitap özellikle sunduğu zengin görsel malzeme ile dikkat çekiyordu. Ama kitabın girişindeki Osmanlı donanmasının tarihini anlatan bölüm de üslubu, özgün yaklaşımları ile dikkat çekici bir nitelik gösteriyordu. Bostan o kitabında Osmanlı gemilerinin görüntüleri, eski kaynaklardan bulunan resimlerin adlandırılması konularında yaşanan karmaşayı sona erdirmeyi amaçlamış. Çoğunluğu Topkapı Kütüphanesi ve Deniz Müzesi’nden derlenen görsel malzemeyi yurtdışındaki zengin kaynaklarla besleyip kitabın İngilizce baskısını da hazırlamayı tasarlıyor. İdris Bostan’ın Türk Tarih Kurumu’ndan çıkan Osmanlı Bahriye Teşkilatı, 17. Yüzyılda Tersane-i Amire adlı bir kitabı daha var…
Prof. İdris Bostan’ın yıllardır çeşitli dergilerde kalmış bilimsel yazıları da geçenlerde kitap oldu. Beylikten İmparatorluğa Osmanlı Denizciliği adlı kitap, Osmanlı’nın klasik dönemine odaklanıyor. Kitap dört ana bölümden oluşuyor: ‘Deniz Politikaları’, ‘Deniz Teknolojisi’, ‘Deniz Ticaret Tarihi’… Vesileyle gidip tanıştığımız İdris Bostan’la daha çok ‘deniz tarihi nasıl yazılır?’, tarihçinin ana kaynakları nelerdir sorularına yanıt aradık. Büyük bir konuda küçük bir konuşma oldu…

Denizlerle ilgilenmeye nasıl başladınız?

Ben doktora tezimle başladım bu konulara. Bir doktora tezi bulmak için araştırırken hocam bana şehir tarihi çalışmamı tavsiye etmişti, o günün modasına uygun. Ben bir süre bunun üzerinde araştırmalar yaptım fakat şehir tarihinin dar bir alanda yaratılan malzemeye dayandığı, denizin ise insanın ufkunu daha çok açacağını, denizlerin ulaştığı yere kadar gözlerimizin bakmak isteyeceğini düşündüm.
Hocam da teşvik etti, ama bu alanda çalışma yapılmadığını yeni yapılacak çalışmaların büyük güçlükleri olduğunu hatırlattı.

Denizcilik konusunda bir tarihçi hangi kaynaklardan yararlanır?

Aslında deniz tarihinin kaynakları benim bir makalemin de adıdır, ama bu kitapta yer almadı. Umarım bir başka kitapta onu yayımlarız. En önemli kaynaklar arşiv kaynaklarıdır. Kitabi kaynaklar yok denecek kadar az, bir tek Katip Çelebi var Tuhfetü’l-Kibar fi Esfari’l-Bihar diye 17. yüzyılda yazılmış bir kitap bu.

Ne anlatıyor Katip Çelebi?

Deniz savaşlarını anlatıyor, biliyorsunuz o dönemde bir Girit Savaşı var. Uzamış yirmi beş yıl sürmüş bir savaş. Bu savaşın olumsuz etkilerini hafifletmek için, daha önceki dönemlerin ihtişamlı şaşaalı deniz savaşlarını anlatarak biraz teselli etmek biraz cesaret vermek için hazırlanmış bir kitap. Çok da güzel hazırlanmış, onun sayesinde pek çok bilgiye de ulaşabiliyoruz çünkü arşiv belgelerinin verdiği bilgilerle kitabi bilgilerin birleştirilmesi daha iyi sonuç veriyor.

Denizciliğe dair her şeyi bu belgelerden okumak mümkün mü?

Tamamıyla mümkün. Belki bunun şu istisnaları olabilir; belgeler bazen bize eksik bırakılmış veya oldukça kuru bilgiler nakledebilir. Ama geneli itibariyle deniz tarihi belgeleri eğer muhasebe defterleriyle, birtakım teknik kayıtların tutuluduğu defterler olduğu için çok teknik bilgiler veriyor, bunların aralarını doldurmakta bazen güçlük çekebiliyorsunuz ama kimi sahalarda çok iyi bilgi veriyorlar.

Hangi sahalar bunlar?

Mesela deniz savaşları, donanma Beşiktaş’tan yola koyuluyor, Çanakkale Boğazı’nı geçiyor; Ege’ye Akdeniz’e iniyor. Bunların adım adım hangi aşamalarda nerede ne yaptıklarına dair bilgiler İstanbul’a gönderiliyor. İmparatorluk, donanmanın ne yaptığını her zaman merkezden gözlüyor.

Yani Osmanlı’nın güçlü merkezi yapısı donanma tarihi yazmak için bir avantaja dönüşüyor o zaman?

Aslında bu merkezi yapı durumu tartışılabilir. Çok da merkeziyetçi bir yapı yoktur, emirleri önceden kuralları belirlenmiş olarak verdikten sonra yetki verdikleri kimseler ne yapacakları konusunda serbest bırakılır. Ama bilgi almak için ne olup bittiğini takip ediyor.

Büyük seferler haricinde gemilerin hareketleri, seferleri hakkında nasıl bilgi ediniliyor?

Tet tek gemiler hakkında bilgi edinmek maalesef o kadar kolay değil, zaman zaman rastlanabiliyor ama seyrek. Tabii Osmanlı’da bir tek donanma hareket ediyor değil; donanmayı oluşturan küçük küçük başka filolar var. Mesela Mısır, İskenderiye, Rodos, Sakız, Midilli, Tunus, Cezayir, Trablusgarp eyaletlerinde küçük filolar var…

Peki ya sivil denizcilik, deniz ticareti?

O bilgileri limanlardaki gümrük kayıtlarından ediniyoruz. Arşivlerde alınan gümrük vergileri miktarı görülüyor. O dönem çok önemli limanlar var, İskenderiye Arden, Mohan, Süveyş, Cidde çok önemli limanlar, onların defterlerinden öğreniliyor deniz ticareti.

Gemide gündelik hayata dair bilgiler edinmek mümkün mü?

Pek belirgin değil, mevcut belgeler o dönemi bize tam yansıtamıyor. Ama Osmanlı donanmasında kürek çekmek mecburiyetinde kalmış bazı esirlerin anıları var ki bizde de yayımlanıyor. Bunlar da epey boşluğu dolduruyor.

BEYLİKTEN İMPARATORLUĞA OSMANLI DENİZCİLİĞİ

İdris Bostan, Kitap Yayınevi, 378 sayfa, 2006, İstanbul

Kaynak: http://www.radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=ktp&haberno=5228

1183 okunma